Cách tính điểm bảng xếp hạng FIFA thực ra không hề phức tạp như nhiều người vẫn nghĩ, nó dựa trên một hệ thống Elo đã được cải tiến, tương tự như rank trong game vậy. Anh em hay thắc mắc tại sao ĐT Việt Nam thắng mà có khi lại tụt hạng, hay đá giao hữu với đội yếu lại bị trừ điểm, tất cả đều nằm trong cái công thức tưởng chừng khô khan này. Bỏ qua mớ lý thuyết hàn lâm đi, bài viết này sẽ giải thích nó theo kiểu anh em mình hay ngồi trà đá bình luận bóng đá, thẳng và thật.
Công thức tính điểm Elo của FIFA: Giải mã ma trận
Công thức cốt lõi mà FIFA đang áp dụng từ năm 2018, gọi là “SUM”, thực ra rất gọn gàng. Nó không tính điểm trung bình dài hạn như ngày xưa nữa, mà là cộng/trừ điểm sau mỗi trận đấu.
Nền tảng công thức: P = Pbefore + I * (W – We)
Nhìn thì lằng nhằng nhưng bóc tách ra thì dễ hiểu cực. Cứ nhớ nó là:
Điểm mới = Điểm cũ + Mức độ quan trọng * (Kết quả thực tế – Kết quả kỳ vọng)
Mỗi thành phần trong này đều có vai trò riêng của nó, và chính sự kết hợp của chúng tạo ra sự biến động thứ hạng mà chúng ta thấy hàng tháng.
“P” – Điểm số trước và sau trận đấu
Đây là phần đơn giản nhất. Pbefore là số điểm một đội tuyển có ngay trước khi trận đấu diễn ra. P là điểm số mới ngay sau khi trận đấu kết thúc.
Thắng thì cộng, thua thì trừ. Số điểm cộng/trừ nhiều hay ít phụ thuộc hoàn toàn vào các yếu tố phía sau.
“I” – Tầm quan trọng của trận đấu
Đây chính là “hệ số” quyết định trận đấu của bạn “đáng giá” bao nhiêu điểm. FIFA không coi mọi trận đấu là như nhau. Một trận ở World Cup nó phải khác một trận giao hữu “vô thưởng vô phạt” chứ.
Nó giống như bạn đi farm quái vậy, farm creep lính lác thì ít kinh nghiệm, farm boss cuối thì kinh nghiệm đầy cây.
“W và We” – Kết quả thực tế và kết quả kỳ vọng
W là kết quả thực tế:
- Thắng: W = 1
- Hòa: W = 0.5
- Thua: W = 0
We là kết quả kỳ vọng, được tính bằng công thức: We = 1 / (10^(-dr/600) + 1). Trong đó “dr” là chênh lệch điểm số giữa hai đội.
Nói nôm na, nếu ĐT Việt Nam (ít điểm hơn) gặp Nhật Bản (nhiều điểm hơn), hệ thống “kỳ vọng” là Việt Nam sẽ thua. Nếu chúng ta hòa hoặc thắng, nghĩa là kết quả thực tế (W) lớn hơn kỳ vọng (We), ta sẽ được cộng rất nhiều điểm.
Phân tích sâu các hệ số – Yếu tố quyết định thứ hạng
Hiểu công thức là một chuyện, nhưng cái hay của nó nằm ở việc các hệ số này tương tác với nhau như thế nào.
Hệ số “I”: Giao hữu chỉ là “muỗi” so với World Cup
Đây là bảng trọng số mà anh em cần phải nắm rõ:
- I = 5: Giao hữu diễn ra ngoài Lịch thi đấu Quốc tế (International Match Calendar).
- I = 10: Giao hữu trong Lịch thi đấu Quốc tế.
- I = 15: Các trận đấu ở vòng bảng Nations League.
- I = 25: Vòng play-off và chung kết Nations League.
- I = 25: Vòng loại các giải Lục địa (như Asian Cup, EURO) và vòng loại World Cup.
- I = 35: Các trận đấu tại VCK giải Lục địa (trước Tứ kết).
- I = 40: Các trận đấu tại VCK giải Lục địa (từ Tứ kết trở đi) và các trận tại FIFA Confederations Cup.
- I = 50: Các trận đấu tại VCK World Cup (trước Tứ kết).
- I = 60: Các trận đấu tại VCK World Cup (từ Tứ kết trở đi).
Rõ ràng, một trận thắng ở World Cup giá trị gấp 12 lần một trận giao hữu vớ vẩn.
Hệ số “W”: Thắng, Hòa, Thua – Đơn giản nhưng không tầm thường
Thắng trong loạt sút luân lưu vẫn được tính là thắng? Không hẳn.
- Thắng trong thời gian thi đấu chính thức hoặc hiệp phụ: W = 1
- Thắng trong loạt sút luân lưu: W = 0.75
- Hòa hoặc Thua trong loạt sút luân lưu: W = 0.5
- Thua trong thời gian thi đấu chính thức hoặc hiệp phụ: W = 0
Điều này có nghĩa là một trận thắng trên chấm 11m sẽ không được cộng nhiều điểm bằng một trận thắng thuyết phục trong 90 phút. Khá là công bằng.
Hệ số “We”: Kẻ mạnh và người yếu thế
Đây là biến số thú vị nhất. Nó giải thích tại sao thắng một đội mạnh lại được thưởng nhiều điểm, còn thua một đội mạnh thì bị trừ rất ít điểm.
Ví dụ ĐT Việt Nam gặp Brazil. Hệ thống mặc định 99% chúng ta sẽ thua. Nếu phép màu xảy ra và chúng ta cầm hòa được, (W = 0.5) trong khi kỳ vọng (We) có thể chỉ là 0.01, thì số điểm cộng vào sẽ cực kỳ lớn. Ngược lại, nếu thua thì điểm bị trừ không đáng kể.
Ví dụ thực tế: ĐT Việt Nam đã tăng hạng như thế nào?
Cứ nói lý thuyết mãi cũng chán, giờ vào ví dụ cụ thể cho dễ hình dung. Giả sử điểm của các đội như sau:
- ĐT Việt Nam: 1200 điểm
- Thái Lan: 1150 điểm
- Nhật Bản: 1500 điểm
Một trận thắng trước Thái Lan (đối thủ ngang cơ)
- Bối cảnh: Vòng loại World Cup (I = 25)
- Chênh lệch điểm (dr): 1200 – 1150 = 50
- Kỳ vọng thắng (We): 1 / (10^(-50/600) + 1) ≈ 0.56
- Kết quả: Việt Nam thắng 1-0 (W = 1)
- Điểm thay đổi: 25 * (1 – 0.56) = +11 điểm.
- Điểm mới của Việt Nam: 1200 + 11 = 1211 điểm.
Một trận thua trước Nhật Bản (đối thủ rất mạnh)
- Bối cảnh: VCK Asian Cup (I = 35)
- Chênh lệch điểm (dr): 1200 – 1500 = -300
- Kỳ vọng thắng (We): 1 / (10^(-(-300)/600) + 1) ≈ 0.24
- Kết quả: Việt Nam thua 0-2 (W = 0)
- Điểm thay đổi: 35 * (0 – 0.24) = -8.4 điểm.
- Điểm mới của Việt Nam: 1200 – 8.4 = 1191.6 điểm.
Thấy không, thua một “ông kẹ” như Nhật ở một giải đấu lớn chỉ bị trừ có 8.4 điểm thôi.
Tại sao thắng giao hữu lại bị trừ điểm?
Đây là trường hợp kinh điển khiến nhiều người hoang mang. Cá nhân tôi thấy đây là một trong những điểm hợp lý nhất của hệ thống Elo.
Nó xảy ra khi bạn thắng một đội yếu hơn mình rất nhiều. Ví dụ Việt Nam (1200 điểm) đá giao hữu (I=10) với Lào (800 điểm). Hệ thống kỳ vọng (We) bạn phải thắng, thậm chí là thắng đậm, We có thể lên tới 0.9. Nếu bạn chỉ thắng trên chấm luân lưu (W = 0.75), thì W < We. Khi đó phép tính sẽ là: 10 * (0.75 – 0.9) = -1.5 điểm. Bạn vẫn bị trừ điểm dù thắng!
So sánh với hệ thống cũ: Tại sao FIFA phải thay đổi?
Trước 2018, FIFA dùng một hệ thống tính điểm trung bình trong 4 năm. Nó cực kỳ phức tạp và có nhiều lỗ hổng chết người.
Sự bất cập của công thức trung bình điểm
Hệ thống cũ quá coi trọng kết quả trong quá khứ. Một đội tuyển có thể chơi rất tệ trong 1-2 năm gần đây nhưng vẫn có thứ hạng cao nhờ thành tích từ 3-4 năm trước. Nó không phản ánh đúng phong độ hiện tại.
Lỗ hổng “né” giao hữu của các đội mạnh
Hệ thống cũ có một điểm yếu là các trận giao hữu, đặc biệt là các trận thua, có thể kéo tụt điểm trung bình một cách thảm hại. Do đó, nhiều đội tuyển lớn ở châu Âu đã chọn cách… không đá giao hữu nữa để “bảo vệ” thứ hạng của mình. Rất lố bịch.
Theo kinh nghiệm của tôi: Elo là một bước tiến
Công thức Elo mới khắc phục được gần như toàn bộ các vấn đề trên. Nó chỉ quan tâm đến trận đấu gần nhất, phản ánh đúng phong độ, và khuyến khích các đội tuyển thi đấu nhiều hơn vì thua một đội mạnh không phải là thảm họa. Nó công bằng hơn, minh bạch hơn và dễ hiểu hơn rất nhiều.
Những hiểu lầm phổ biến về BXH FIFA
Cộng đồng mạng hay có những lầm tưởng về cách tính điểm này, cần phải nói thẳng cho rõ.
“Cứ thắng là được cộng nhiều điểm”
Sai. Thắng một đội yếu hơn rất nhiều trong một trận giao hữu có khi còn bị trừ điểm. Số điểm bạn nhận được phụ thuộc vào bạn thắng AI, và trong hoàn cảnh nào.
“Thứ hạng FIFA phản ánh chính xác sức mạnh”
Không hoàn toàn. Nó phản ánh PHONG ĐỘ và KẾT QUẢ thi đấu trong các trận chính thức nhiều hơn là “sức mạnh” thuần túy. Một đội tuyển có thể rất mạnh nhưng ít thi đấu hoặc toàn đá giao hữu thì thứ hạng cũng không thể cao được.
“Giao hữu không có ý nghĩa gì”
Sai. Dù hệ số thấp, các trận giao hữu vẫn ảnh hưởng đến điểm số. Quan trọng hơn, nó là cơ hội để các đội tuyển thử nghiệm đội hình, chiến thuật và chuẩn bị cho các giải đấu lớn. Điểm số chỉ là một phần của câu chuyện.
Kết luận
Tóm lại, cách tính điểm bảng xếp hạng FIFA dựa trên hệ thống Elo đã loại bỏ đi rất nhiều sự phức tạp và bất công của công thức cũ. Nó ưu tiên kết quả của các giải đấu lớn như vòng loại World Cup, đánh giá cao những chiến thắng bất ngờ trước các đối thủ mạnh và phản ánh chính xác hơn phong độ hiện tại của các đội tuyển. Việc hiểu rõ cơ chế này giúp chúng ta, những người hâm mộ, có cái nhìn đúng đắn hơn về thứ hạng của ĐT Việt Nam và không còn phải ngạc nhiên trước những biến động điểm số tưởng chừng vô lý nữa.